زنجیره تعطیلی واحدهای تولیدی، رکود بازار و از رونق افتادن کسب‌وکارهای خرد، تعداد زیادی از شاغلان این بخش‌ها و حتی نیروهای متخصص را به جمعیت بیکاران اضافه کرده است. بسیاری از این افراد برای اینکه بتوانند زیر بار تورم و مشکلات معیشتی، دوام بیاورند، به رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی روی آورده‌اند، اما اکنون افزایش تعداد رانندگان در تاکسی‌های اینترنتی، هم‌زمان با گران‌تر شدن کرایه‌ها و کاهش توان مالی مردم برای استفاده از این خدمات، تعادل بازار را بر هم زده و به گفته فعالان این حوزه، بازار تاکسی‌های اینترنتی حالا با نوعی اشباع نیروی کار مواجه شده است.

البته بحران موجود در این عرصه تنها به افزایش عرضه و کاهش تقاضا هم محدود نیست، زیرا تعداد زیادی از رانندگان تاکسی‌های اینترنتی با خودروهای فرسوده و قدیمی وارد این بازار شده‌اند و عملا بخش عمده‌ای از درآمدشان صرف تعمیر خودرو و خرید قطعات می‌شود. آن هم در شرایطی که بازار لوازم یدکی خودرو نیز به‌شدت ملتهب است و فعالان این صنف هشدار داده‌اند با مسدود ماندن مبادی واردات، احتمال گرانی‌های بیشتر هم وجود دارد.

خردادماه سال گذشته، خبری به نقل محمد بحرنیان، پژوهشگر توسعه در رسانه‌ها، منتشر شد مبنی بر اینکه بیش از هشت میلیون نفر در اسنپ و تپسی کار می‌کنند. درحالی‌ که اوبر، پلتفرمی بین‌المللی با همین کارکرد که در بسیاری از کشورهای جهان فعالیت می‌کند، زیر هشت میلیون راننده دارد.

افزایش چشمگیر شمار رانندگان تاکسی‌های اینترنتی در ایران بیش از هر چیز از بحران مزمن و فراگیر در دیگر بخش‌های اقتصاد پرده برمی‌دارد؛ بحرانی که از پاییز سال گذشته، هم‌زمان با فعال شدن مکانیسم ماشه و زنجیره رخدادهای پس از آن، از جمله جنگ جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل، ابعاد گسترده‌تری نیز پیدا کرد.

در این مدت موج وسیعی از اخراج، تعدیل نیرو، تعطیلی کسب‌وکارها و تغییر اجباری شغل در بخش‌های مختلف اقتصادی شکل گرفت و هزاران تن، از صاحبان فروشگاه‌های حقیقی و مجازی گرفته تا کارکنان صنایع پتروشیمی، فولاد و واحدهای تولیدی، منبع درآمدشان را از دست دادند و برای در امان ماندن از بحران نبود درآمد، ناچار به مشاغل موقتی و جایگزین، از جمله رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی روی آوردند.

با این حال ماجرا به همین نیز ختم نشد، زیرا بیشتر این افراد متعلق به آن قشر از جامعه‌اند که طی سال‌های اخیر به‌تدریج توان مالی‌شان را از دست دادند، از طبقه متوسط به زیر خط فقر سقوط کردند و در نتیجه کیفیت زندگی‌شان تحت تاثیر قرار گرفت. به طوری که دیگر امکان تعویض خودروهای قدیمی و فرسوده‌شان را نداشتند و حالا با همان خودروها در اسنپ و تپسی کار می‌کنند. در نتیجه بخش قابل‌توجهی از درآمدشان صرف تعمیر خودرو می‌شود.

علی‌ صاحب یک تعمیرگاه چندمنظوره در محدوده خاک‌سفید تهران است که از صافکاری و تعویض روغن گرفته تا مکانیکی و معاینه فنی خودرو، آنجا انجام می‌شود. اطراف تعمیرگاه او نیز پر از مغازه‌ها و تعمیرگاه‌هایی است که این روزها بیشتر از همیشه با خودروهای فرسوده و قدیمی سروکار دارند.

او می‌گوید در ماه‌های اخیر، تعداد رانندگانی که با پراید یا پژوهای مدل دهه ۱۳۸۰ در تاکسی‌های اینترنتی کار می‌کنند و برای تعمیر خودرو به این محدوده مراجعه می‌کنند، به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. به گفته او، بسیاری از این رانندگان ناچارند بخش بزرگی از درآمد روزانه خود را صرف تعمیر خودروهایشان کنند، اما چاره‌ای جز این هم ندارند، چون معیشت خانواده‌شان با چرخ‌ همین ماشین‌های اوراق می‌چرخد.  

علی از راننده پرایدی می‌گوید که به‌تازگی برای تعویض صفحه کلاچ به تعمیرگاه او مراجعه کرد: «وقتی در سمت راننده را باز کردم، دیدم صندلی کاملا شکسته و کج شده است، پرسیدم چطور با این وضعیت رانندگی می‌کنی؟ گفت گردن‌درد و کمردرد گرفته‌ام، اما چاره‌ای ندارم. روزانه بیش از هشت ساعت با همین وضعیت کار می‌کنم.»

وقتی علی آقا به راننده پراید تعویض صندلی را پیشنهاد داد، از راننده پاسخ شنید که فعلا پولی برای این کار ندارد و فقط می‌خواهد صفحه کلاچ تعمیر شود تا بتواند دوباره به خیابان برگردد و کار کند.

به گفته علی‌، افرادی مانند این راننده پراید خیلی زیادند و تقریبا تمام تعمیرکارانی که او می‌شناسد، هر روز با خودروهایی مواجه‌اند که سال‌ها از عمرشان گذشته است و راننده‌هایی که جز همین «چهارچرخ اوراق» راه دیگری برای نان‌ درآوردن ندارند.

او می‌گوید: «بین ما تعمیرکارها یک اصطلاح قدیمی رایج است که می‌گوییم آفتابه‌ خرج لحیم. حکایت همین ماشین‌های اوراق و فرسوده است. راننده هر چه کار می‌کند باید خرج همان ماشین کند. یک دور باطل است. هر قسمت ماشین را درست می‌کنی، چند روز بعد یک جای دیگرش خراب می‌شود.»

علی‌ با اشاره به کیفیت پایین و فرسودگی خودروها، ادامه می‌دهد: «ماشین ایرانی همان وقتی که از کارخانه بیرون می‌آید هم هزار جور ایراد و مشکل دارد. چه برسد به پرایدی که ۲۰ تا ۲۵ سال از عمرش گذشته باشد. اما همین ماشین‌های قدیمی حالا آن‌قدر گران شده‌اند که خیلی از راننده‌ها می‌گویند اگر بفروشیم، دیگر حتی نمی‌توانیم مشابهش را هم بخریم. برای همین مجبورند با همان ماشین فرسوده سر کنند و مدام خرج تعمیرش را بدهند.»

افزایش قیمت لوازم یدکی خودرو

علی می‌گوید این‌طور نیست که تعمیرکاران ماشین بابت تعمیر خودروهای فرسوده و قدیمی پول زیادی در بیاورند و اتفاقا اصل ماجرا این است که هم زحمت و دردسر بیشتری متحمل می‌شوند و هم پول کمتری در می‌آورند. به‌ گفته او، اصل پولی که تعمیرکاران از دست مشتری می‌گیرند، بابت خرید لوازم یدکی خرج می‌شود که قیمت‌هایشان هم سر به فلک کشیده است و هر روز هم گران‌تر می‌شوند.

گزارش‌های رسمی و میدانی نیز از افزایش شدید قیمت در بازار لوازم یدکی خودرو حکایت دارد. روزنامه تعادل به‌تازگی در گزارشی نوشت برخی قطعاتی که تا چند سال پیش جزو ارزان‌ترین بخش‌های ظاهری خودرو محسوب می‌شدند، اکنون با قیمت‌های میلیونی معامله می‌شوند. برای نمونه، چهار عدد قالپاق پژو ۲۰۶ حدود یک میلیون تومان قیمت دارد و یک دست قالپاق پژو پارس نیز با نرخ تقریبی ۸۰۰ هزار تومان فروخته می‌شود.

فعالان صنفی لوازم یدکی خودرو نیز افزایش قیمت‌ها بین ۳۰ تا ۴۰ درصد را تایید کرده‌اند. به گفته سید احمد حسینی، رئیس اتحادیه صنف تولیدکنندگان و فروشندگان لوازم یدکی خودرو و ماشین‌آلات تهران، این افزایش فعلا ناشی از تورم سالانه، رشد هزینه‌های تولید و واردات، افزایش دستمزدها، تعرفه‌های گمرکی و هزینه‌های حمل‌ونقل است و تازه هنوز تاثیر بحران جنگ بر این بازار اعمال نشده است.

این فعال صنفی می‌گوید هزینه‌های انبارداری و تعرفه‌های گمرکی حدود دو برابر شده، هزینه حمل‌ونقل کانتینرها بین هشت تا ۱۰ برابر افزایش یافته و هم‌زمان دستمزدها حدود ۶۰ درصد و هزینه انرژی و عوارض دولتی بیش از ۵۰ درصد رشد کرده است.

اما اصل بحران به گفته او، زمانی رخ خواهد داد که جایگزینی مبادی ورودی کالا و بازنگری در قوانین اقدامی صورت نگیرد، زیرا بخش عمده تبادلات کالایی از طریق امارات متحده عربی انجام می‌شد و اکنون با اختلال به‌وجودآمده طی ماه‌های آینده قیمت قطعات، به‌ویژه قطعات الکتریکی خودرو هم با کمبود و هم با جهش بیشتری مواجه خواهد شد.

بر هم خوردن تعادل عرضه و تقاضا

مشکلات رانندگان تاکسی‌های اینترنتی تنها به خودروهای فرسوده و افزایش سرسام‌آور قیمت لوازم یدکی محدود نمی‌شود. هم‌زمان با گسترش بحران اقتصادی، تعادل میان عرضه و تقاضا در این بازار نیز بر هم خورده و همین مسئله درآمد رانندگان را بیش از گذشته کاهش داده است.

به گزارش وب‌سایت زومیت، تجربه کاربران از درخواست تاکسی اینترنتی در اسنپ و تپسی نشان می‌دهد هزینه سفرها در بسیاری از مسیرها نسبت به ماه‌های گذشته کاهش یافته و کرایه‌هایی که پس از ثبت مبدا و مقصد در این پلتفرم‌ها نمایش داده می‌شود، در اغلب موارد، کمتر از نرخ‌هایی است که مثلا در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ محاسبه می‌شد.

پلتفرم‌های تاکسی اینترنتی نیز با استناد به داده‌ها و آمار داخلی خود، این تغییر قیمت را تایید کرده‌اند. فرید شهابی، معاون تجاری اسنپ، گفت این اختلال در تعادل بازار به‌ویژه در شهرهای بزرگ و مناطق جنوبی کشور بیشتر دیده می‌شود: «در این شهرها تعداد درخواست سفر نسبت به تعداد رانندگان فعال، کاهش پیدا کرد و همین موضوع باعث کاهش قیمت سفرها شد.»

روابط عمومی تپسی نیز تایید کرد کاهش درخواست سفر از سوی مسافران و هم‌زمان افت ترافیک شهری، نقش مهمی در کاهش نرخ کرایه‌ها داشت. به گفته این شرکت، تغییر الگوی رفت‌وآمد و افت تقاضا بیشترین تاثیر را بر قیمت‌گذاری سفرها گذاشت.

در کنار کاهش تقاضا، افزایش تعداد رانندگان نیز عامل دیگری در افت درآمدها عنوان می‌شود. روابط عمومی تپسی از افزایش ۱۵ تا ۲۰ درصدی جذب راننده جدید طی حدود دو ماه گذشته خبر داد و اعلام کرده شمار متقاضیان فعالیت در این پلتفرم‌ها فراتر از پیش‌بینی‌های قبلی بوده است.

در هفته‌های اخیر نیز رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بارها گزارش‌هایی از افزایش چشمگیر تعداد رانندگان تاکسی‌های اینترنتی منتشر کرده‌اند. به‌ نظر می‌رسد اکنون این شغل با همه مشقت‌ها و دردسرهایش به یکی از آخرین پناهگاه‌های معیشتی مردم در شرایط بحران اقتصادی تبدیل شده است.